Index // People Projects Recent Publications Events & Symposia
Book design by www.studioiris.be
DE BINNENKANT VAN HET BEELD. Een kunsthistorisch onderzoek naar immersie, theatraliteit en ervaring

Proefschrift voorgelegd tot het behalen van de graad van doctor in theaterwetenschap en intermedialiteit aan de Universiteit Antwerpen te verdedigen door Nele Wynants

Promotor: Prof. dr. Kurt Vanhoutte (UA)

Copromotor: Prof. dr. Christel Stalpaert

 

An English abstract of the project can be found on the project page: INSIDE THE IMAGE. Immersion, Theatricality and Narrative in Performance and Media Art  

Abstract

Even vergeten waar je werkelijk bent. Iedereen wordt graag meegevoerd op een zee van geluiden, overspoeld door beelden of meegetrokken in een verhaal. Dat is al sinds de klassieke oudheid zo. Sinds mensenheugenis ontwikkelen kunstenaars meeslepende verteltechnieken, illusionistische beeldstrategieën of zintuiglijke effecten die ons in verhalen en beelden onderdompelen. In het tijdperk van de nieuwe digitale media kennen die immersieve verteltechnieken een nieuw hoogtepunt. Waar verschillende kunsten samenkomen, zien we een totaalervaring ontstaan die de traditionele grenzen slecht tussen toeschouwer, scene en acteur. Opvallend genoeg is dat vandaag ook het geval in het theater. Wie naar hedendaags toneel gaat, kan zich vaak verwachten aan een ervaring die aanspraak maakt op alle zintuigen.

 

Dit project bestudeert de immersieve ervaring van de toeschouwer in het hedendaagse podiumlandschap en herkent hierin sporen uit het verleden. De auteur voert een pleidooi voor een sterk ervaringsgericht begrip van het kijken. Ze onderzoekt hoe dat kijken het hele lichaam impliceert, hoe het visuele en het tactiele altijd al met elkaar verbonden zijn, en hoe het immersieve moment ook altijd onderdeel is van een grotere zintuigelijke waarneming. Ze maakt inzichtelijk dat immersieve ervaringen in kunst nooit enkelvoudig zijn, maar altijd dubbelzinnig, en maakt duidelijk hoe artistieke strategieën een spel spelen met afstand en nabijheid, overgave en kritisch bewustzijn.

 

Synopsis

Het is in principe onmogelijk over theater te spreken zonder de toeschouwer in beschouwing te nemen. Als vanouds is de aanwezigheid van een publiek dé voorwaarde voor theater. Toch is het opmerkelijk dat in een klassieke theaterzaal de plaats van het publiek doorgaans duidelijk afgebakend is van het toneel en de rol van de kijker eerder beperkt blijft. De toeschouwer in het auditorium zit tegenover de scène, meestal in het donker. De zaal reikt tot aan het proscenium, de lijst die de theatrale gebeurtenis kadert en een plaats geeft in de werkelijkheid. Binnen dat kader speelt zich een andere wereld af.  Wanneer de voorstelling begint, verstomt het publiek en komt de alledaagse werkelijkheid tussen haakjes te staan.

 

In het proefschrift focust de auteur op de rol van de toeschouwer in immersief theater en verwante kunsten. De cognitieve ervaring van die kijker staat daarbij centraal. Het project bestudeert meer bepaald de manier waarop de toeschouwer door het theatrale kunstwerk uitgenodigd wordt voorbij de rand van het kader te stappen en deel te worden van de wereld aan de andere kant door zich over te leveren aan de beeldenvloed. Eenvoudig gezegd gaat het om performances, installaties en beeldruimtes die de toeschouwers expliciet betrekken, bijvoorbeeld door hen op te nemen in de vertelling, maar ook door hen een plek te geven in de mise-en-scène. Door de toeschouwers naar de binnenkant van het beeld te verplaatsen verkennen kunstenaars en theatermakers andere vormen van theatraliteit en dramatische actie. Ze ontwikkelen een alternatieve omgang met het publiek. Soms wordt dat publiek bijvoorbeeld aangesproken, uitgenodigd deel te nemen of er zelfs toe aangezet de loop van het verhaal mee te sturen. Op die manier beloven deze kunstvormen niet alleen een sterkere cognitieve en lichamelijke ervaring. Ook de rol van het publiek verschuift van een zogenaamd afstandelijke toeschouwer naar een deelnemer.

 

Immersie is het sleutelwoord van die intentie. Het betekent zoveel als onderdompeling en evoceert de lichamelijke beleving wanneer je kopje-onder gaat in een andere wereld. Velen associëren het begrip vooral met virtual reality. Toch is het principe al veel ouder. Kunsthistorisch beantwoordt het aan een eeuwenoud verlangen voorbij de grenzen van het beeld een onbemiddelde of authentieke beleving op te roepen. Het is de sensatie die we ervaren wanneer we onder water duiken en volledig omgeven worden door een andere wereld. In metaforische zin geeft het begrip uitdrukking aan de ervaring te worden ondergedompeld in een dramatische, cinematografische of door de computer gesimuleerde wereld. Het betreft meer bepaald het intrigerende vermogen van kunst en amusement ons in een verhaal onder te dompelen, ons te overspoelen met beelden of mee te voeren op een zee van geluiden. Immersie geeft ons het gevoel dat we deel uitmaken van een beeldruimte of een verhaalomgeving, dat we die van binnenuit kunnen beleven alsof we ons aan de binnenkant van het beeld bevinden. Breder beschouwd veronderstelt het de bewuste overgave van de toeschouwer, lezer of luisteraar aan de wereld van de vertelling. Het principe wordt dan ook meestal in psychologische (narratologie) of in ruimtelijke zin (kunst- en mediatheorie) gedefinieerd.

 

Aan de hand van een aantal kunsthistorische gevalsstudies – van theatrale Romeinse fresco’s, barokke trompe-l’oeils, vroegmoderne toverlantaarnshows en panorama’s tot digitaal theater – brengt dit project terugkerende beeld- en verteltechnieken in kaart die de toeschouwer in de theatrale wereld onderdompelen. Het biedt geen panoramisch zicht op immersieve kunst, maar veeleer een parcours langsheen verschillende manieren waarop we historisch en actueel, in fresco’s, panorama’s, schilderijen, installaties, foto’s, fantasmagorieën en theater, de binnenkant van het beeld kunnen beleven. Het brengt deze principes in verband met neurowetenschappelijke bevindingen omtrent de esthetische ervaring, empathie en verbeelding en biedt op die manier een analytisch kader dat toelaat de relatie tussen immersie, theater en ervaring theoretisch te verdiepen.

Built and designed by indianen.